Maciej Boryna
Głowa wsi, najbogatszy gospodarzDumny, pracowity i autorytarny patriarcha lipiecki; ziemia jest dla niego najwyższą świętością i miarą wartości człowieka.
📖 Lektura Obowiązkowa we Fragmentach Młoda Polska Epopeja chłopska (wiejska)
Chłopi (tom I: Jesień)
Syntetyczna Definicja i Rola w Kanonie CKE:
Chłopi (tom I: Jesień) Władysława Reymonta z 1904 r. to nagrodzona literacką Nagrodą Nobla epopeja chłopska, przedstawiająca panoramiczny obraz życia wsi Lipce, podporządkowanego odwiecznym cyklom natury, prac polowych i religii, z dramatycznym konfliktem ojca z synem o ziemię i młodą Jagnę.
Status i Zakres CKE: We fragmentach (CKE)
Poziom Egzaminu: Matura z Języka Polskiego – Poziom Podstawowy
Epoka Literacka: Młoda Polska
Gatunek i Rodzaj: Epopeja chłopska (wiejska)
Czas i Miejsce Akcji: Wieś Lipce w ziemi łowickiej, pora jesienna
Pierwsze Wydanie: 1904 r.
Streszczenie Szczegółowe i Problematyka Dzieła
Akcja pierwszego tomu rozgrywa się jesienią w łowickiej wsi Lipce. Społeczność wiejska żyje w rytmie pór roku, ciężkiej pracy na roli (wykopki kartofli, siew ozimin) oraz świąt liturgicznych. Najzamożniejszy gospodarz we wsi, 58-letni wdowiec Maciej Boryna, toczy zaciekły spór o przepisanie ziemi ze swoim synem Antkiem, żyjącym w biedzie z żoną Hanką i dziećmi. Mimo wieku Maciej postanawia ożenić się ponownie z najpiękniejszą dziewczyną we wsi — 19-letnią Jagną Paczesiówną. Małżeństwo jest czystą transakcją ekonomiczną: matka Jagny, chciwa Dominikowa, wymusza na Borynie zapisanie córce sześciu morgów najlepszego pola w Lipcach. Tymczasem Jagna i żonaty Antek pałają do siebie gwałtownym, namiętnym uczuciem. Gdy Antek dowiaduje się o ślubie ojca i utracie morgów, dochodzi do krwawej awantury w chałupie, po której Maciej wyrzuca syna z rodziną na bruk. Kulminacją tomu jest barwne, trzydniowe wiejskie wesele Boryny z Jagną, podczas którego zrozpaczony Antek krąży wokół chaty. W tym samym czasie w stajni w samotności i nędzy umiera z ran postrzelony parobek Kuba Socha, odcinając sobie wcześniej samemu zmasakrowaną nogę siekierą.
Chronologiczny Plan Wydarzeń i Kluczowe Fazy Fabuły
1
Prace jesienne i wykopki
Życie Lipiec w rytmie prac polowych; kopanie kartofli; narastający konflikt majątkowy Antka z ojcem Maciejem.
2
Zaloty Boryny i kontrakt u kowala
Boryna wysyła swaty do Dominikowej; uroczysty zapis 6 morgów ziemi w karczmie u Jankiela w zamian za rękę Jagny.
3
Awantura w chałupie Borynów
Bójka Macieja z Antkiem; wyrzucenie Antka, Hanki i dzieci z domu; przymusowa przeprowadzka do teścia Bylicy.
4
Huczne wesele Boryny z Jagną
Tradycyjne obrzędy: czepowiny, tańce, pijaństwo i zazdrość; obyczajowy i antropologiczny fresk kultury ludowej.
5
Tragiczna śmierć parobka Kuby
Kuba Socha, postrzelony przez borowego za kłusownictwo, w nocy weselnej w męczarniach umiera w stajni z upływu krwi.
Galeria Bohaterów i Profile Psychologiczne
Znajomość motywacji, postaw i relacji kluczowych postaci jest niezbędna do argumentacji w wypracowaniu maturalnym oraz w pytaniach jawnych na maturze ustnej:
Antek Boryna
Syn MaciejaPorywczy, dumny jak ojciec, nieszczęśliwy w małżeństwie z Hanką, uwikłany w destrukcyjny romans z macochą Jagną.
Jagna Paczesiówna
Młoda żona BorynyWiejska femme fatale, postać zmysłowa, bierna i wrażliwa na piękno, podlegająca woli zaborczej matki Dominikowej.
Hanka Borynowa
Żona AntkaPoczątkowo cicha, zastraszona kobieta, która w nędzy wykazuje niezwykły hart ducha, stając się opoką rodziny.
Kuba Socha
Parobek Boryny, powstaniec 1863 r.Uosobienie franciszkańskiej dobroci i miłości do zwierząt, ginący w milczeniu i samotności z powodu braku pieniędzy na lekarza.
Główne Motywy Literackie i Gotowe Tezy do Rozprawki CKE
Wykorzystaj poniższe sformułowania jako gotowe tezy lub argumenty pomocnicze w tematach z odwołaniem do lektury obowiązkowej:
Motyw: Kult ziemi jako najwyższej wartości
Gotowa Teza Argumentacyjna:
„W Lipcach status człowieka zależy wyłącznie od liczby posiadanych morgów; ziemia jest matką, żywicielką i źródłem krwawych sporów rodzinnych.”
Motyw: Egzystencja w rytmie pór roku (Mit solarny)
Gotowa Teza Argumentacyjna:
„Życie gromady jest ściśle zsynchronizowane z odwiecznym zegarem biologicznym przyrody i obrzędowością kościelną.”
Motyw: Zbiorowość chłopska jako bohater zbiorowy
Gotowa Teza Argumentacyjna:
„Lipce stanowią zorganizowany organizm społeczny o surowych prawach — każdy, kto wyłamuje się z norm (Jagna), zostaje bezwzględnie odrzucony.”
🔗 Szukasz innych utworów do zestawienia w rozprawce?
Sprawdź zestawienia lektur w Katalogu Motywów CKE ➔
Jak Uniknąć Błędu Kardynalnego z Lektury: Chłopi (tom I: Jesień)
Zgodnie z Informatorem CKE błąd kardynalny skutkuje zerowaniem całej pracy (0 punktów za wypracowanie). Zwróć szczególną uwagę na poniższe pułapki:
- Mylenie tomu: w lekturze obowiązkowej CKE na poziomie podstawowym obowiązuje TOM I (JESIEŃ) — cała powieść liczy cztery tomy odpowiadające porom roku.
- Twierdzenie, że Jagna kochała Macieja: małżeństwo Macieja z Jagną było czystą kalkulacją matki (Dominikowej) o 6 morgów pola; Jagna ulegała matce i kochała Antka.
- Zapomnienie o śmierci Kuby: śmierć Kuby Sochy w stajni następuje DOKŁADNIE w trakcie trwania wesela Boryny z Jagną — to celowy kontrast między zabawą bogaczy a losem nędzarza.
Kontekst Historycznoliteracki i Kluczowe Cytaty
Tło Epoki i Geneza Powstania Dzieła
Reymont pisał Chłopów w latach 1901–1908. W 1924 r. otrzymał za to dzieło literacką Nagrodę Nobla, pokonując m.in. Thomasa Manna i George'a Bernarda Shawa.
Cytaty do Zapamiętania i Wykorzystania w Wypracowaniu
„Ziemia to jak ta matka: komu da chleba, temu da, a komu nie da, to i w grób go przyjmie...”
Zastosowanie na maturze: Filozofia życiowa mieszkańców Lipiec o bezwzględnej zależności człowieka od roli.
„A gospodarz na swoich morgach to jak król na zamku!”
Zastosowanie na maturze: Poczucie godności Macieja Boryny wynikające z posiadania ziemi.
„Jagna... a to ci kwiatuszek w tym gnoju wyrosły...”
Zastosowanie na maturze: Słowa mieszkańców Lipiec o niezwykłej, artystycznej i zmysłowej odmienności Jagny.
✍️ Do analizy formy i języka utworu:
Poznaj środki stylistyczne i figury retoryczne w wierszu i dramacie ➔
Najczęściej Zadawane Pytania Egzaminacyjne (FAQ)
Baza Wiedzy CKE
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Odpowiedzi polonistów na najważniejsze wątpliwości uczniów i maturzystów
Czym charakteryzuje się język Chłopów?
Reymont stworzył stylizowany język literacki oparty na gwarze łowickiej, połączony z młodopolskim impresjonizmem, naturalizmem (drastyczne opisy nędzy i śmierci Kuby) oraz symbolizmem.
Dlaczego Maciej wyrzucił Antka z chałupy?
Podczas kolacji doszło do gwałtownej kłótni o zapis 6 morgów ziemi dla Jagny. Antek oskarżył ojca o bezprawne rozdawanie majątku po zmarłej matce i doszło między nimi do krwawej bójki.
Kim był Roch i jaką rolę odgrywał we wsi?
Roch to tajemniczy wędrowiec, powstaniec styczniowy i nauczyciel, który uczył dzieci w Lipcach po polsku i czytał mieszkańcom żywoty świętych, ciesząc się najwyższym autorytetem moralnym.
Inne Lektury Obowiązkowe z Epoki: Młoda Polska
Skopiowano gotowy argument do schowka!